صفحه شخصی عباس پسندیده

روزنه ای به کهکشان معارف اسلامی

فرزند با اخلاق من. کارکرد تقوا(2)



مجموع: ۰

بازدید: ۲۲۴۶

یادداشت

فرزند با اخلاق من. کارکرد تقوا(2)

ارسال شده در: 26 خرداد 1395 - 10:37 توسط عباس پسندیده

اصطلاح:

 

از شماره قبل به موضوع تقوا در تربیت اخلاقی فرزندان پرداختیم و در بخش نخست، معنی و مفهوم تقوا را به اختصار تبیین کردیم. و اینک ادامه بحث در باره نقش تقوا در زندگی فرزندان:

کارکرد تقوا در زندگی فرزندان

از شبهه های مهم این است که تقوا به کار آخرت فرزندان می آید و به دنیای آنها کاری ندارد! این زیر مجموعه بحثی بزرگتر در باره نقش دین در دنیاست. برخی معتقدند دین و تربیت دینی، فقط به کار آخرت فرزندان می آید و کاری به دنیای آنها ندارد و به همین جهت گروهی معتقدند باید فرزندان را برای آخرت تربیت کرد و گروهی دیگر معتقدند باید آنها را برای دنیا تربیت کرد و لذا نیازی به تربیت دینی نیست.

سخن هر دو گروه اشتباه است؛ چون مبنای آنها غلط است. تربیت دینی، هم برای دنیا و هم برای آخرت فرندان ضروری است؛ این چیزی است که تحقیقات تجربی آن را اثبات کرده است.[1]

مفهوم تقوا در تحقیقات روانشناسان

 امروزه دانشمندان درباره «خودمهارگری» که خیلی به مفهوم تقوا نزدیک است، تحقیقات مفصلی انجام داده اند که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

  • به اعتقاد روان شناسان، انطباق با شرایط مختلف زندگی که از آن به عنوان سازگاری روانی یاد می کنند، یکی از عوامل مهم در سلامت روان است و این قدرت انطباق با خودمهارگری رابطه تنگاتنگ دارد. . رزنبام، ويسز و سيندر در سال 1982 اعلام کردند که توانائی انسان در خودمهارگری تقریباً يکی از مهمترین عوامل سازگاری های روان آدمی است. به اعتقاد اینان، هنگامی‌که فرد بتواند با تغيير خویشتن، خود را با زندگی هماهنگ سازد، آن وقت سالم‌ترین و شادترين افراد را خواهیم داشت.
  • حتی فرويد در سال 1930 اعلام کرد که توانائی «خود» در بازداری از وسوسه های پرخاشگری و رفتارهای ضد اجتماعی، عيار زندگی متمدن است.

بازشناسی کاربرد تقوا و خودمهارگری، تأثیر عميق آن را بر کشمکش ها و وسوسه های روزانه افراد نشان می‌دهد. تقریباً همه مشکلات عمده شخصی و اجتماعی، مستلزم نوعی شکست در خودمهارگری است:

  • بامیستر در سال 2007 اعلام کرد که بر اساس تحقیقات دانشمندان، فقدان یا ضعف در تقوا و خودمهارگری، موجب این گونه مشكلات رفتاري می­شود: استعمال دخانیات، اعتیاد و سوء مصرف مواد و الكل، جنايت و خشونت، و روابط نامشروع جنسی. از نظر اینان، حتی اموری مانند پرخوري و افراط در هزینه‌ها (ولخرجي) نیز به همین عامل برمی گردد.
  • همچنین واس و بامیستر در سال 2004 بیان داشتند که:
    • گاهی اوقات ناتوانی در مهار خود در هزینه کردن پول، پای مشکلاتی مانند بدهی و وام، خرج‌های افراطی و ناتوانی در پس انداز پول (خواه برای امور غير مترقبه، يا برای هزینه‌های پيش بينی شده آينده همچون تربيت فرزندان يا حتی برای بازنشستگی) را به ميان می‌کشد.
    • جنايت و خشونت افراد، اغلب بازتاب شکست و ناتوانی در مهار نمودن تکانه ها و وسوسه های پرخاشگرانه بوده است.
    • مشکلات هيجانی و عاطفی، عموماً ریشه در شکست در اجتناب يا اصلاح عواطف و احساسات ناخواسته دارد که از ضعف خودمهارگری ناشی می شود.
    •  بسياری از مسائل سلامت جسمانی و ابتلا به بیماری ها، ریشه در قصور در ورزش يا خوردن غذاهای سالم دارد که به علت ضعف خودمهارگری اتفاق می افتد.
    •  کم آموزی در کار و مدرسه از فقدان خودمهارگری در تنظيم مطالعه نشأت می‌گیرد.
    • حتی به تعويق انداختن نادرست اموری که نباید به تعویق بیفتند و منجر به تنش های فزاينده و کيفيت نامرغوب کارها می‌گردد، از شکست شخص در پيگيری برنامه مناسب ناشی می‌شود که ریشه در ضعف خودمهارگری دارد.
  • تانجنی در سال 2004 با تأکید بر تفاوت افراد در خودمهارگری، می نویسد که بعضی از افراد بسيار بهتر از دیگران قادر به مديريت زندگی خود، مهار عصبانيت خود، حفظ رژيم غذا ئی، به اتمام رساندن تعهدات، پس انداز پول، ثبات قدم در کار، رازداری و چیز هائی از اين قبيل می‌باشند. به اعتقاد بامیستر (2007) این بدان جهت است که نيروی خودمهارگری، به افراد اجازه می‌دهد تا به منظور هم نوائی با انتظارات ديگران و هم زمان با تحولات فرهنگي، رفتار خويش را تغيير بدهند. اين نيرو ريشه بنيادي اراده آزاد است تا حدي كه افراد را قادر می‌سازد تا بر تكانه هاي اوليه خود  غلبه نموده ،آن‌ها را به شیوه‌های پيچيده و انعطاف پذير تصميم گيري و رفتار، مجهز می‌نماید.
  • فلدمن، مارتينز و شاهما  در سال 1995 يافتند که کودکان دارای توان خودمهارگری بالا؛ نمرات بهتری را در دوره های کامپيوتر کسب نمودند.
  • تحقیقات فلين نیز در سال 1985 دريافت که پيشرفت در تأخیر ارضاءها و لذت ها با پيشرفت موفقيت تحصيلی در ميان پسران آفريقائی-آمريکائی همراه است.
  • در يک جفت مطالعه که توسط ميشل، شدا و همکاران شان انجام شد آن‌ها توانائی کودکان 4 ساله در به تأخیر انداختن ارضاء را سنجيده و پس از سالها، با بررسی زندگی آینده دريافتند آنها که خودمهارگری بالا داشتند، اغلب افراد موفق بودند و آنها که خودمهارگری پایین داشتند، اغلب یا بزهکار و خلافکار شده بودند و یا افراد بی عرضه و ناکارآمد.
  • از سوی دیگر، خودمهارگری با روابط بين فردی بهتر که در پیوند مستحکم تر خانوادگی و تعارض کمتر خانوادگی نمايان است، در ارتباط است. همچنين آنها در همدلی کردن با دیگران، نمرات بالاتری کسب می کنند. بعلاوه این قبیل افراد، خشم کمتر و مديريت بهتر خشم را گزارش نموده‌اند.

نقش تقوا در متون دینی

همه اینها نشان می دهد که تقوا، نه یک صرفا یک کالای مقدس و لوکس دینی، بلکه یک ضرورت زندگی است. هر امر درستی که بخواهد انجام شود و کار نادرستی که بخواهد ترک شود، نیازمند تقوا است؛ از این رو، در برخی متون دینی، پیش از آنکه یک دستور مشخصی درباره انجام یا ترک کاری داده شود، تقوا مطرح می شود. در ادامه به برخی از آنها اشاره می کنید:

  • از مسایل مهم زندگی ما، عمل صالح و «عمل أحسن» است که فلسفه خلق شمرده شده است (الذی خلق الموت والحیاة لیبلوکم أیکم أحسن عملاً). امام علی(ع) پیش از فرمان دادن به کار نیک کردن، به تقوا فرمان می­دهد: «إتَّقِ اللَّهَ سُبحانَهُ وَ أحْسِنْ فِى كُلِّ امُورِكَ؛ از خداى سبحان، پروا پيشه كن و در همه كارهايت، نيكو عمل كن»(غرر الحكم، ح 2828.) این یعنی اگر می خواهیم فرزند ما درست کار شود، باید تقوا داشته باشد. عمل نیک، متوقف بر تقواست.
  • نظم یکی از مهمترین مسئله هایی است که والدین با فرزندان دارند. امام على عليه السلام در سفارش به امام حسن و امام حسين(ع) ، پیش از دستور به نظم، دستور به تقوا می دهد: «اوصيكُما و جَميعَ وُلدي و أهلي و مَن بَلَغَهُ كِتابي بِتَقوَى اللّهِ و نَظمِ أمرِكُم....»(نهج البلاغة: الكتاب 47). این نشان می دهد که برای منظم ساختن فرزندان، باید آنها تقوا را فراگیرند.
  • دوست داریم فرزندانی داشته باشیم که زندگی توأم با حس رضایتمندی داشته باشند؛ اما چگونه؟ از عوامل مهم نارضایتی در زندگی، ناهماهنگی انتظارات و داشتن آرزوهای فزاینده است. امام زین العابدین(ع) برای تنظیم انتظارات با واقعیتها، نخست دستور به تقوا می دهند: زُهْرى نقل مى‏كند كه روزى امام زين العابدين (ع) به يكى از كسانى كه در مجلس ايشان حاضر بود، رو كرد و فرمود: «اتَّقِ اللَّهَ وأَجمِل فى الطَّلَبِ ولا تَطلُب ما لَم يُخلَق، فَإنَّ مَن طَلَبَ ما لَم يُخلَقُ تَقَطَّعَت نَفسُهُ حَسراتٍ ولَم يَنَل ما طَلَبَ؛ تقواى الهى داشته باش و اندك طلب كن و آنچه را آفريده نشده، طلب نكن؛ زيرا كسى كه آنچه را آفريده نشده طلب كند، جان او از حسرتْ به شماره مى‏افتد و به خواسته خود نمى‏رسد.»(الخصال، ص 64، ح 95) پس برای رسیدن به احساس رضامندی، نیازمند نیروی تقوا هستیم تا انتظارات را تنظیم کند.
  • شیوه خرج کردن یکی از مسایل مهم زندگی است که فراگیری آن برای فرزندان مهم است. آنان باید یاد بگیرند که نه اسراف کنند و نه بخل بورزند و راهی معتدل میانه این دو را بپیمایند. امام صادق(ع) پیش از چنین دستوری، امر به تقوا می کنند: «اتَّقِ اللَّهَ، وَ لَاتُسْرِفْ، وَ لَاتَقْتُرْ ، وَ لكِنْ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً؛ تقواى خداوند را پيشه كن و نه اسراف نماى و نه تنگ گير؛ بلكه حد ميانه را نگاه دار»(الكافي: ج 3 ص 501 ح 14).

این امور و اموری از این دست حکایت از تأثیر ریشه ای و عمیق تقوا در زندگی دارد. برای داشتن فرزندانی مؤمن و موفق، باید قدرت تقوا را در آنان به وجود آورد....

ادامه دارد.....

 

 

 

 

[1] . این بخش با استفاده از پایان نامه کارشناسی ارشد جناب حجت الاسلام آقای دکتر حمید رفیعی هنر نوشته شده است.

نظرات

  1. مطلق مجد 29 خرداد 1395 - 16:39

    با سلام و ا حترام
    مطلب بسیار خوبتون تشکر می کنم. لطفا در قسمت های بعدی بفرمایید که چگونه تقوا به ترک عادتی بد در عمل کمک می کند.
    چنانچه کتاب مرتبط با سوال بنده نیز موجود است معرفی فرمایید.
    متشکرم

  2. دانشجو 01 مرداد 1395 - 18:00

    سلام علیکم
    ممنون از مطالب مفیدتان. خیلی خوشحالم که دوباره توفیق پیدا کردیم از مطالب تربیت فرزندتتان بهره ببریم.
    لطفا کمی هم راجع به دخالت تربیتی هم مطلب بگذارید. وقتی فرزندان ما در ارتباط با فامیل، جامعه و... هستند چگونه این مفاهیم را با آنها کار کنیم.

  3. دانشجو 01 مرداد 1395 - 18:02

    وقتی در فامیل نزدیک بچه ها با اصرار فراوان به والدینشان به خواستشان می رسند چگونه آنها را از این کار نهی کنیم؟
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    به نام خدا
    با سلام و تشکر از شما؛ چند نکته به عرض می رسانم:
    1. یک بعد مسئله این است که نزدیکان بدانند نباید در سبک تربیت فرزند شما دخالت کنند؛ این موضوع باید در فضای دیگری برای آنان توجیه شود.
    2. بعد دیگر این است که فرزندان باید پیش از ارتباط با نزدیکان توجیه شده باشند که از این گونه اقدامات خودداری کنند و در صورت بروز، پس از جریان، اقدامات تنبیهی مناسب در نظر گرفته شود.
    3. بعد دیگر مسئله خودِ شما هستید. فرزندان خیلی زیرک هستند؛ اگر بدانند که شما تحت فشار قرار نمی گیرید، این کار را نخواهند کرد. نباید بگذارید از رودربایستی شما با دیگران سوء استفاده کنند. متین و در عین حال قاطع باشید.
    4. بعد دیگر این است که پیش از میهمانی ها، تا حدودی خواسته های بچه ها تأمین شود. احتمالا بچه ها وقتی دست به این اقدامها می زنند که در شرایط عادی خواسته های معقول آنها برآورده شده باشد.

یادداشت ها

کتاب ها