صفحه شخصی عباس پسندیده

روزنه ای به کهکشان معارف اسلامی

فرزند با ایمان من(1): بازنگری در تربیت دینی



مجموع: ۴

بازدید: ۵۴۶۳

یادداشت

فرزند با ایمان من(1): بازنگری در تربیت دینی

ارسال شده در: 22 اردیبهشت 1394 - 07:51 توسط عباس پسندیده

اصطلاح:

تربیت به سبک امامان

جعفر بن محمد صادق(ع) در جواني به شدت عبادت مي­ كرد. روزي پدرشان ايشان را در حال طواف ديد كه از عبادت، به شدت عرق كرده است. لذا رو به وي نموده و مي­فرمايد: «يا بني! دون ما اراك تصنع؛ فان الله عزوجل اذا احب عبداً رضي عنه باليسير؛ فرزندم! كمتر از آنچه مي­بينم عبادت كن. اگر خداوند متعال بنده­اي را دوست داشته باشد، به عبادت اندك او نيز خشنود مي­شود. سپس چنين ادامه مي­دهد: «بردباري بر مشكلات از گنج­هاي ايمان است!» (تنبيه الخواطر: ج 2 ص 187؛ ر. ك: كافي: ج 2 ص 87 ح 4 و 5)

امام علي(ع) نيز به فرزندشان امام حسين(ع) همين توصيه اعتدال را دارند.(تحف العقول: ص90) امام حسين و امام صادق(عليهماالسلام) هر دو امامان بعدي خواهند بود و تربيت كنندگان آنان نيز خود امام هستند. امامي كه مي­ خواهد امام بعدي را تربيت كند، فقط به مناسك توجه نمي ­كند و بلكه به اعتدال در عبادت و برخورداري از ديگر عناصر دين (مانند صبر) دعوت مي­ كند. امام علي(ع) تربيت شده رسول خدا(ص) است. جالب اين كه رسول خدا(ص) نيز امام علي(ع) را به رفق در عبادت فرامي­ خواند. (كافي، ج 2 ص 214 ح 8) اين كه حضرات معصومان(ع) تربيت شدگان خود را از افراط در عبادت نهي كرده و آنان را - كه امام پس از خودشان مي­ باشند - به اعتدال در عبادت فرامي­ خواند، مهم است؛ اما مهم تر از آن اين است كه صبر و بردباري را از كنزهاي ايمان مي­ دانند! اگر از بردباري به عنوان كاري مهم – و نه ديني – ياد مي­ كردند، باز هم چندان مهم نمي ­بود. مهم اين است كه بين بردباري و ايمان، پيوند برقرار كرده­ اند! اين، فضاي جديدي را در تعريف تربيت ديني و قلمرو آن باز مي­ كند و پرسش مهمي را مطرح مي­ كند كه اساساً تربيت ديني چيست؟

معنای تربیت دینی

به راستي تربيت ديني چيست؟ و فرزند با ايمان كيست؟ پرسشي ساده، اما پاسخي دشوار دارد. واقعيت اين است كه آنچه بيش و پيش از هر چيزي اهميت دارد، معناي تربيت ديني است. از گلوگاه­ هاي اساسي تربيت ديني، داشتن تعريف دقيق از آن است. ما بيش از آن كه به مغز تربيت ديني بپردازيم، به پوسته آن پرداخته و فقط شعار داده­ ايم. تا ندانيم ماهيت تربيت ديني چيست و شاخص هاي فرزند با ايمان كدام است، چگونه مي­توانيم موقعيت فعلي خود را ارزيابي و براي آينده برنامه­ ريزي كنيم و درجه ايمان و ديانت فرزندان و موفقيت متربیان را اندازه­ گيري كنيم؟ فقدان تعريف مشخص، از عوامل ناكامي در تربيت ديني است.

رویکردها

در باره تربيت ديني، دو رويكرد وجود دارد: رويكرد مناسكي و رويكرد معرفتي – اخلاقي. در رويكرد نخست، تربيت ديني يعني انتقال مناسك دين به فرزند. در اين رويكرد، فرزند با ايمان يعني کسی كه نماز مي­ خواند، روزه مي­ گيرد، در نماز جمعه و جماعت حضور مي­ يابد، در مراسم عزاداري شركت مي­ كند، به مجلس دعا و قرآن اهميت مي­ دهد، به سخنراني­ هاي مذهبي گوش مي­ دهد، ظاهر مناسبي دارد، تسبيح و انگشتر عقيق در دست و ذكر و دعا بر لب دارد، يقه پيراهن خود را مي­ بندد و يا دست كم آن را باز نمي­ كند، سر به زير دارد، به نامحرم نگاه نمي­ كند، پوشش و حجاب مناسب دارد و... در ديني بودن اين امور ترديدي نيست؛ همه اين امور جزء تربيت ديني به شمار مي­روند، اما سؤال اين است كه آيا مي­توان اين امور را محور اساسي تربيت ديني قرار داد؟ واقعیت این است که (همه اینها تربیت دینی هستند، اما همه تربیت دینی نیستند). سخن بر سر جايگاه اين امور در جورچين تربيت ديني است.

و اما در رويكرد دوم، تربيت ديني يعني شكل دهي معرفت و اخلاق فرزند. در اين رويكرد، فرزند با ايمان كسي است كه از پايه­ هاي معرفتي و اخلاقي مناسبي برخوردار باشد. در اين رويكرد، مناسك و ظواهر دين معيار و اصل قرار نمي­ گيرد، بلكه بر بنيان­ هاي معرفتي واخلاقي تكيه مي­ شود. جالب اين كه معرفت و اخلاق، پايه­ هاي شكل گيري رفتارند و رفتار هر دانش آموز، متأثر از شناخت و اخلاق اوست. قرآن كريم مي­ فرمايد: «قل كل يعمل علي شاكله؛ بگو هر كس بر اساس شاكله دروني­اش عمل مي­ كند.» (سوره اسراء، آيه 84) معرفت و اخلاق صحيح، رفتار صحيح را به وجود مي­ آورد، و معرفت و اخلاق نادرست، رفتار نادرست را. بنابر اين، موفقيت تربيت مناسكي نيز در گرو تربيت معرفتي – اخلاقي است. اگر رفتارهاي ديني بر پايه معرفت و اخلاق صحيح شكل نگيرد، «پايدار» نخواهد بود. به تعبير حضرت آيت الله جوادي،

«ايماني كه با عصاي موسي بيايد، با گوساله سامري مي­ رود!»

به همين جهت است كه در منابع اسلامي، بر بنيان­ هاي معرفتي و اخلاقي، بيش از مناسك و رفتارها تأكيد شده است. در روايات تأكيد شده است كه به كثرت نماز، روزه، حج، مناجات­ هاي شبانه و مانند آن نگاه نكنيد؛ چرا كه شايد عادت فرد شده باشد به گونه­ اي كه اگر آنها را ترك كند، دچار اضطراب گردد. سپس تأكيد مي­ كنند كه به «صداقت» و «امانتداري» فرد توجه كنيد (عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 2 ص 51 ح 197). در اين احاديث، بر دو مؤلفه تأكيد شده است. در بحث عبادت شديد امام صادق(ع) و جرياني كه با پدرشان داشتند نيز بر مؤلفه «بردباري» تأكيد شده بود.

اكنون بحث در شمردن مؤلفه­ هاي تربيت ديني نيست، به خواست خداوند در آينده به آن خواهيم پرداخت. آنچه اينجا مطرح است گشودن اين فضا است كه تربيت ديني منحصر در مناسك نيست و بلكه بنيان آن معرفت و اخلاق است. بنا بر اين بايد در تلقي خود از تربيت ديني تجديد نظر كنيم و آن را بر اساس منطق قرآن و حديث، تنظيم نماييم. بیایید قدری بیندیشیم که ما بیشتر بر مناسک تأکید کرده ایم، یا فضایل و مکارم؟؟!!

ادامه دارد ان شاء الله.....

نظرات

  1. احمد غلامعلی 22 اردیبهشت 1394 - 22:16

    دوست بزرگوار جناب استاد دکتر پسندیده ، خواندم و استفاده کردم و ان شاالله هر هفته خواهم خواند . به نظرم روش بسیار خوب و ماندگاری است که همه دوستان سایت به طور منظم و در روز مشخصی ، یک مطلب را به عنوان یادداشت قرار دهند . خدا خیرتان دهد
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    (*پسندیده*) از بزرگواریتان سپاسگزارم. شما همیشه لطف داشته اید. من هم با پیشنهاد حضرتعالی موافقم. ارادتمند شما

  2. زیور جهانی 22 اردیبهشت 1394 - 22:28

    استاد مطالب چندان به هم مرتبط نیست . به نظرم باید همان حدیث اول را بهتر توضیح میدادید. من چند بار خوندم تا فهمیدم که بردباری مهم تر از نماز و روزه است.
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    // پسندیده//: با سلام و تشکر از شما. هنوز نمی خواهیم به این بحث بپردازیم؛ در این بحث مسئله بیشتر تغییر نوع نگاه بود. به هر حال از نقدتان شما سپاسگزارم.
    بد نیست خوانندگان محترم در این باره نظر دهند.

  3. قاسمی 27 اردیبهشت 1394 - 20:47

    با عرض سلام و تشکر استاد از دید جدیدی که در تربیت فرزند به ما می دهید.تا به حال اینطوری به بحث تربیت فرزند نگاه نکرده بودم حالا که به تجربه ی شخصی خودم و در اطرافیان میبینم واقعا همینطوره.منتظر بحثهای مفید دیگر شما هستیم.

  4. طالب علم 27 اردیبهشت 1394 - 22:32

    مشتاقانه منتظر ادامه مطالبتان در شماره های بعدی هستم. این مساله چیزی است که همواره در قلبم بود و از رفتارهای مسلکی بدون معرفت اطرافیان زجر میکشیدم ولی منبعی برای اثبات حرفم نداشتم و یا اهمیت داده نمیشد.مقاله شما بسیار برایم مفید و موثر بود. متشکرم

  5. یعقوبی شریف 01 اسفند 1395 - 17:25

    با سلام و ادب .
    سوالی دارم از حضورتون چطور میتونم به ایمیل شخصیتون ارسال کنم که در این صفحه دیده نشه ؟
    از دانشجویان دانشگاه قران و حدیث هستم
    ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    با سلام
    همینجا یادداشت بگذارید من منتشر نمی کنم
    موفق باشید

  6. یعقوبی شریف 01 اسفند 1395 - 17:48

    با سلام و قت بخیر

    پیشاپیش عذر خواهم از مزاحمت .

    بعد از صحبت با استاد طباطبایی در ترم گذشته علاقه مند بودم در خصوص مولفه های هدایت امیرالمومنین کار کنم . مطالعه کردم البته مقدماتی . با بعضی اساتید صحبت کردم تا هفته گذشته . ولی بعد دیدم پایان نامه هایی با موضوع هدایتگری و راه نماگزینی و ... کار شده .حاج آقای مردانی هم که این ترم باهاشون روش تحقیق داریم فرمودند اتفاقا به پیشنهاد استاد طباطبایی دانشجویی با این موضوع کار کرده و یکی هم مشابه در حال کاره و ...

    با ناراحتی منصرف شدم و موضوع دیگری رو فراخور کار و علاقم انتخاب کردم . اما هنوز نمیدونم از چه زاویه ای بهتره نگاه بشه .
    مهارت (اصول .نقش . جایگاه) تکلم (حدیث ، گفتگو) با فرزند در اسلام با تکیه بر نامه ۳۱ نهج البلاغه .
    ولی استاد فکرم را کمی منحرف کردند . تا حالا فکر میکردم این نامه از وقتی ادم به قدرت تمیز حداقلی میرسه کارآیی داره بخاطر نوع خطاب حضرت
    ولی ایشون فرمودند نامه برای امام حسن در سن جوانی و بزرگسالیه .
    این موضوع یعنی موضوع خاص جایگاه گفتگو و یا مهارت گفتگو در تربیت کار نشده
    نظر شما چیه ؟ چطور بهش نگاه کنم
    میدونم وقتتون گرفته میشه . لطفا صلاح دونستید جواب بدید .
    سپاسگزار و دعاگوتون هستم
    ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    سلام علیکم
    وقت به خیر
    درست فرمودید این مربوط به دوره بعد از کودکی است.
    قبل از هر اقدامی باید پیشینه کار را ببینید تا دچار سرخوردگی نشوید.
    شما می توانید یکی از بخشهای مهم نامه را محور قرار دهید و نقش آن را در تربیت تبیین کنید.
    موفق باشید / پسندیده

یادداشت ها

کتاب ها